Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 1

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen enam şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, rabıta eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ilişkin ve Türk’e özgü fehvaında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve makul bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle yazılan ve giderek anonimlehandan bir nazım biçimidir. Türküler anne kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Türkülerdeki kuartetklere (üçlük yahut ikilik de olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise enam dilinde “ilhak” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında tekrar edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Türkünün makul bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir enam şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en açık özelliği melodisidir. Türküler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Doğrusu hece adetsı bakımından bir sınırlama gayrimümkün.

Türkülerin büyük çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Türküler bu şekilde enamın varlıkı olurlar ve enamın her kesimine hitap eden artistlar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir müzik türüdür. Türküler çoğu öğün, bir tabiat hikâyeı ya da bir kahramanlık katsında doğar ve yayılırlar. Türküler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, mevki adlarının, hatta konuların de değiştiği görüldüğü bâtınin, nerede doğduklarını saptamak dermanleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakılırsa usulsüz ve usullü yırler olarak iki başkalık yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı bâtınine meydan uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise ekseri hile havaları mevki tuzakır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da münkesir âlem adı verilmektedir.

Türklerde sorunlenen konulara bakılırsa de sınıflama fail yazarlar vardır. Mevzularına bakılırsa yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Tabiat yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askerlik yırleri
Resim yırleri
İş yırleri
Alınlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Sahne yırleri
Zevk ve efsanevi yırleri
Zeybek ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve dağklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri